Thi sĩ và thơ

“Thi sĩ” là người làm thơ. Dĩ nhiên rồi, anh không làm thơ thì ai gọi anh là thi sĩ. Nhưng “làm thơ” và “làm được thơ”, hai vấn đề có khác.

Hồi đó, hơn 50 năm rồi, trong lớp thầy tôi có dạy: thuật làm thơ là thuật ghép chữ: ghép chữ làm sao mà khi đọc nghe có bổng có trầm, ghép chữ làm sao cho có âm có điệu, ghép chữ làm sao cho đúng vận đúng niêm. Chữ! Chữ tiếng Việt thì tôi có thiếu gì. Có bổng có trầm thì dễ rồi, tiếng nước ta tự nó đã có bổng có trầm, những dấu “không sắc huyền nặng hỏi ngã” đã làm cho tiếng nước ta “có lên có xuống”. Có âm có điệu thì thầy tôi có hướng dẫn: làm xong rán nhớ đọc lại, sắp xếp sao nghe như trong bài học. Thí dụ khi làm thơ lục bát thì phải rán tạo được âm thanh nghe như:

Bằng bằng trắc trắc bằng bằng
Bằng bằng trắc trắc bằng băng trắc bằng

Ham muốn làm thi sĩ, hằng ngày tôi cũng rán đọc:

Tình tình tính tính tình tình
Tình tình tính tính tình tinh tính tình
rồi:
Tùng tùng túng túng tùng tùng
Tùng tùng túng túng tùng tung túng tiền

Đọc hoài cho nó quen tai, để làm quen với bổng với trầm, với âm với điệu. Còn cái nữa: niêm với vận. Cũng không có gì khó: cứ việc rán tìm chữ. Thí dụ với vần “inh” thì: tình, khinh, mình, xin, minh, linh, tinh, bình, lình, khình …

Dễ! Chữ để ghép, có. Bổng trầm, biết. Âm điệu, được. Niêm vận, thông. Vậy là tôi thấy có thể, nên quyết tâm đi “tìm làm thi sĩ”: ghép chữ làm thơ. Nhưng thầy tôi có dạy: phải rán tìm cho có được ý thơ. Rồi thầy tôi giảng, tôi nghe: cũng dễ. Từ trong nhà ra tới ngoài đường, từ đầu làng tới cuối xóm, từ sáng tới chiều, từ nhỏ tới lớn … làm gì không có buồn với vui, thương với ghét, giận với hờn, tủi với hận, run với cảm, và … yêu. Đó là những nguồn hứng của thi nhân. Dễ, nội mấy cái “cay đắng của tình đời, trắc trở của tình duyên, rồi nào là những chuyện sớm nắng chiều mưa, xuân qua hạ đến, thu lạnh đông buồn …” cũng đủ giúp để tôi luyện thành thi sĩ.

Nhưng thầy tôi cũng dặn: phải có hồn, “hồn thơ”. Thầy tôi nói nhiều khi để có hồn, thi sĩ phải đi tìm trong “ánh mắt giai nhân, trong sắc vàng của chiều tà, trong im lặng của tâm hồn lúc đêm khuya" … Hơi khó! Tìm “hồn thơ” trong “ánh mắt” thì trời ơi, tôi đâu có dám ngó “nó”, mỗi lần gặp thì run muốn chết. Chiều đi học về, ngồi ngắm chiều tà chưa kịp “rặn” ra một chữ thì đêm đã xuống. Mới 8 giờ tối, tôi đã ngủ ngáy pho pho thì còn đâu mà tìm được hồn thơ lúc đêm khuya! Hơi khó một chút, mà … không sao, chắc là được.

Thầy tôi còn hướng dẫn: đôi lúc thi sĩ phải tìm hồn thơ trong men rượu như Lý Thái Bạch, Tô Đông Pha, như …, như … ông gì gì … nữa đó: trong men rượu, hồn thơ sẽ đến lai láng. Được, cái này được, tôi quyết thử một phen để tìm cho được cái hồn thơ:

Ly thứ nhất, tâm can ấm áp.
Ly thứ hai, đầu óc lâng lâng.
Ly thứ ba, tay chân lay động.
Ly thứ tư, mắt bỗng mơ màng.
Ly thứ năm, lòng thấy bàng hoàng.
Ly thứ sáu, sầu hận đời trào dâng lên tận cổ.
Ly thứ bảy, … hồn thơ đâu chưa thấy đến mà sao … “nó” đã … lai láng!

***

Năm đó, tôi học lớp đệ nhị (sau này gọi là lớp 11). Giờ “Văn”, ngoài Nguyễn Du, Nguyễn Công Trứ, Cao Bá Quát … còn có “phong trào thơ mới”. Ôi, chao ôi, thơ thật là thơ! Thơ đọc sao nghe du dương mà … thê lương! Êm ái đó mà … nghe tê tái đó!

Cô em đứng bên hồ
Nghiêng tựa mình cây dáng thẩn thơ
Chừng em tưởng đến ngày vui sẽ mất
Mà sắc đẹp rỡ ràng rồi sẽ tắt
Như bóng chiều dần khuất dưới chân trời
Cho nên nghe tiếng trúc tuyệt vời
Thổn thức như hồn em thổn thức
Em thấy lòng tê tái bâng khuâng …

rồi thì, thì … tới “chuyện của tôi”:

Tôi muốn nâng khăn hồng
Mà lau lệ thắm cho ai
Vì tôi sợ
Má hồng kia phai …

Thơ như vậy đó, làm sao mà không run động!? Tới khi làm bài, tập viết thơ, trong lớp, “hồn thơ”: “đó đó!”, “ý thơ”: còn phải hỏi! Tôi viết:

Mai sáng ta đi mà lòng mong
Hôm nào trở lại
Ở mãi
Nơi chốn này
Giờ thôi tạm chia tay
Ai ngờ sau ngày chia tay đó
Người mỗi ngã
Hôm nào, còn đâu nữa hôm nào!

Tôi nhớ khi “trả bài”, thầy tôi khen “nức nở”, chấm điểm 14/20, còn khuyến khích tôi đi theo nghề làm thơ. Làm thơ mà được 14 điểm là cao lắm đó, cũng “ngang ngang” với thi sĩ đó chớ phải chơi sao. Rồi hết năm đệ nhị, thi Tú Tài I, tôi đậu, “người ta” rớt, người ta nghỉ học, người ta đi lấy chồng. Trời ơi! Buồn ơi là buồn! Nhưng thi sĩ buồn, thi sĩ viết được câu thơ, còn tôi buồn, chỉ có nước mắt tuôn. Từ đó, tôi không còn rán làm thơ nữa mà chỉ thích đọc thơ thôi, thơ của mấy ông thi sĩ. “Tình” của mấy ổng cũng giống tình mình, nhưng thơ của mấy ổng mới thiệt là thơ, nên tôi thường hay mượn thơ người mà “khóc tình tôi”.

Mấy ông thi sĩ ơi! Xin vui lòng cho tôi vay không lấy lãi ít vần thơ. Tôi đã có những run cảm như các ông đã có. Tôi đã hồi hộp, đã đợi chờ, đã ước mơ. Tôi đã trông thơ, đã hẹn gặp, đã đến thăm. Tôi đã cầm tay, đã nhìn nhau, đã tâm tình. Duy chỉ có một điều là tôi chưa dám có một lời hẹn ước thì cuộc đời đã chia đôi. Êm đềm và lâng lâng, bỡ ngỡ đến thẹn thùng, trêu chọc rồi xin lỗi, những hương vị của cuộc tình tôi đã có đủ hết nên khi đường rẽ lối thì làm sao mà không đau. Nên nhiều khi tôi muốn:

Tôi đấp trong tim một nắm mồ

để:

Khi buồn tôi tưới mấy vần thơ

nhưng mà nỗi đau chưa đọng lại được thành thơ! Buồn như vậy mà không làm sao "rặn" ra được một câu để:

Ta tặng lòng ta mấy vần thơ

Thì còn có nước "giải sầu": dục phá sầu thành tu dụng tửu, nhưng cố nhân xưa có nhắn nhủ: rượu sẽ không làm cho anh được vơi đâu! Cố nhân ơi:

Chỉ một lần và lần nữa thôi
Và ly này và ly nữa vơi
Cho anh trái nữa lời em dặn
"Vì em chỉ là em gái thôi"

Vì chưng tôi muốn mượn hơi ấm của men nồng, rồi trong chếnh choáng của cơn say, tôi sẽ viết, viết cho:

"Ai tri âm đó nhận mà coi"

Ai mà tri âm đó, có chăng là cố nhân? Cố nhân ơi:

Yêu nhau những tưởng yêu nhau mãi
Tình đến muôn năm chẳng bạc đầu

nhưng mà rồi:

Đã trong gang tấc bỗng thành xa vắng
Bến sông gần mà không có đò sang!

Nên nhiều khi nhớ lại chuyện cũ

Ta nhớ mình xa thương đứt ruột
Gió làm nên tội buổi chia phôi

Bởi:

Xuân xưa ta lỗi hẹn
Không đến thăm người xa
Năm này xuân nhắc mãi
Nước mắt liền ứa ra

Và:

Ta chợt nhớ ra ngày viễn cách
Là ngày ta đã xa em luôn

Rồi ta lại tự an ủi:

Không phải cách âm dương
Có khi còn tái ngộ

Nhưng mà gặp lại nhau làm chi nữa, nên nhiều khi ta khấn vái:

Đừng gặp người xưa nữa lạy Trời!

Có phải em cũng nghĩ như vậy không? Cho nên tốt hơn thì:

Anh đứng cách xa hằng thế giới
Lặng nhìn trong mộng miệng em cười

Mơ thôi, và chỉ là mơ thôi! Đến nay thì:

Mấy chục mùa xuân thấm thoát
Nhớ thương hờn giận chen nhau
Một bức tranh thơ bát ngát
Quý thay cái buổi ban đầu

Mấy mươi năm đã qua đi:

Nay tóc đời ta điểm bạc
Bể dâu thời thế phôi pha

Có ai nghĩ như ta hay có bao giờ em nghĩ:

Nước chảy, mây tan, tình bất diệt
Tình theo bước khách bốn phương trời

Bài này ta viết để:

Thăm người tóc có bạc đi không?
Cười có còn tươi, má có hồng?
Đi về hai buổi trời nắng gắt
Có làm da mặt sạm đi không?

Ta vẫn còn nhớ mãi ngày đó, mà em:

Đây nhớ đây thương, mình tệ quá
Có ai khắn khít lại quên ai
Ba sinh duyên nợ âu là thế
Một chuyến đò đưa nghĩa một ngày

Thư này tuy chỉ có vài câu
Chứa cả bên trong vạn cổ sầu
Người có xa xôi, tôi vẫn gởi
Mấy vần tứ tuyệt để thăm nhau

Từ độ xa tôi người có vui
Có còn thỉnh thoảng đọc thơ tôi?
Hay là bên ấy không tri kỷ?!

Vì, em ơi:

Trong đời tri kỷ chỉ riêng ta!

Nhưng mà thôi, "bể dâu thời thế đã phôi pha":

Đừng gặp người xưa nữa lạy Trời!