Thơ và thi sĩ

Còn phải nói, nếu không làm thơ sao được gọi là thi sĩ. Và nếu đã là thi sĩ hẳn phải có nhiều duyên nợ với thi ca. Thi ca Việt Nam tại hải ngoại này, không biết có còn mấy người đọc tới? Tôi bỗng cảm thấy tiếc và buồn cho giới trẻ Việt Nam, có khi nào có ai nói với mấy em về một phần của văn chương Việt Nam này không?

Tôi tuy không phải là thi sĩ, tuy không làm được câu thơ nào nhưng nói thiệt, thơ của tôi "đặc một bụng". Thơ của mấy ông thi sĩ, tôi thuộc nằm lòng. Ngó "người ta" mà "người ta" không thèm ngó tới mình, tôi cũng biết than:

Trong lòng con giữa màu hoa trắng
Cứu rỗi linh hồn con Chúa ơi!

Đọc thơ của mấy thi sĩ, sao tôi thấy mấy ổng giống tôi quá, quên, xin lỗi, sao tôi thấy tôi giống mấy ổng quá. Mấy ổng có trăng, có gió, có bạn, có tình. Tôi đây cũng có tình, có bạn, có gió, có trăng. Có điều là ngắm trăng đẹp, tôi không viết được câu thơ; xót chuyện tình, tôi chưa có thể để hồn trào ra trang giấy.

Đọc thơ riết rồi tôi cũng không nhớ rõ câu nào của ông nào, thôi thì cứ xem như là của mình. Bởi vậy mới có lần đó, tôi cứ tưởng là thơ của tôi, tôi "viết" gởi cho "một người" mà ở dưới lại bạo dạn ký tên mình:

Ngun ngút khói hương vàng
Say trong giấc mơ màng
Tôi xầu xin Trời Phật
Cho tôi lấy được nàng

Vài hôm sau, tôi nhận được thơ "hồi âm", trong đó có tờ giấy ghi vỏn vẹn mấy chữ: "Mồ tổ cha mầy!"

Nhớ hồi nhỏ đi học, ba bốn mươi năm rồi, không nhớ rõ bắt đầu từ lớp nào, chỉ nhớ là ở Trung học, giờ "Văn", thầy dạy làm thơ. Khởi đầu bằng thơ "lục bát":

Bình hai sáu tám trắc tư
Phải lo giữ trọn kỳ dư mặc tình
Bằng không giữ trọn cho tinh
Hai trắc bốn bình thế lại cũng xuôi
Tám trên sáu dưới hòa đuôi
Sáu còn hòa sáu chớ lui vận nào

Rồi thầy dạy nghiệm và tìm. Thôi thì mặc sức mà tìm: ca dao, tục ngữ, thơ... thứ nào cũng được miễn là thơ lục bát, tìm coi chỗ nào là vận, chỗ nào là niêm. Nào là:

Hôm qua tát nước đầu đình
Bỏ quên cái áo trên cành hoa sen
Em được thì cho anh xin
Hay là em để làm tin trong nhà
Áo anh sứt chỉ đường tà

và thích nhất là câu:

Vợ anh chưa có mẹ già chưa khâu

dẫu rằng lúc đó mới có 13, 14 tuổi, nào có hiểu gì! Nếu bất nhơn mà ba má cưới vợ cho thì về nhà, thật tình không biết kêu "nó" bằng chị hay bằng "gì?" Vậy mà cảm thấy rất là thích thú khi tìm được mấy câu thuộc loại như vậy. Thôi thì Nguyễn Bính với:

Gió mưa là bệnh của Trời
Tương tư là bệnh của tôi yêu nàng

Tản Đà với:

Nhớ mình ra ngẩn vào ngơ
Trông mây, trông nước, nay chờ mai mong

cũng như với Nguyễn Du:

Người đâu gặp gỡ làm chi?
Trăm năm biết có duyên gì hay không?

hay của ai đó:

Mẹ cha thì nhớ thương mình
Mình đi thương nhớ người tình xa xôi

thì kể như thuộc nằm lòng.

Đọc thì không chán, không ngán, nhưng ngán nỗi là ông thầy bắt tập làm thơ. Thầy nói nghe hay quá: muốn làm thơ, phải biết run cảm. Đêm nhìn trăng, phải biết để lòng run động. Ngắm mây bay, phải biết để hồn vơ vẩn cùng mây. Nghe gió thổi, phải biết "nghe" trong đó lời ru của mẹ, tiếng thì thào bên tai... Trời ơi! Thầy tôi nói thì nghe hay đó, mà tập hoài vẫn không sao làm được, đâu có dễ gì, sao mà khó quá. Đêm ngồi nhìn trăng thì bị cảm sương lạnh. Nhìn lên trờingắm mây bay thì thấy choáng váng. Rán ngồi nghe gió thổi để tìm lời ru của mẹ thì ít, nhưng mong nghe tiếng thì thào bên tai thì nhiều nhưng lại bị trúng gió. Ngày nộp bài gần kề, nhớ lại lời thầy dặn, thầy gợi ý: tả cảnh cũng được, tả người cũng được, rồi thầy lại cười cười nói: tả tình cũng được!

Ngẫm nghĩ hèn lâu, tôi làm một bài, giờ còn nhớ lại được:

Đôi ta chung xóm chung làng
Đi về chung lối con đường chia hai
Nhà tôi ở phía bên này
Ngó qua bên ấy ngày ngày thấy nhau
Bên nhà em có trồng cau
Để dành cho má mai sau ăn trầu
Bên nhà tôi có trồng trầu
Nếu chẳng ai cầu tôi sẽ đem sang ...

Tới giờ trả lại bài, thầy đọc một số bài lên. Đứa thì tả cảnh ruộng nương, đứa thì tả vườn, đứa tả cảnh trăng lên, đứa thì tả ông nội ông ngoại. Tới bài tôi, thầy đọc lên rồi khen: đúng niêm, đúng luật, đúng vận, đúng từ tuy rằng ý chưa được cao. Điểm cũng khá! Nhưng con H., con nhỏ ở nhà đối diện với nhà tôi, nó đứng lên thưa:

- Thưa thầy, thằng S. nó ghẹo em!

Thầy mỉm cười chưa nói gì thì tôi nghe nó "nói nhỏ" với mấy đứa kế bên nó:

- Về tao mét má nó cho coi!

Tôi cũng cố trấn tỉnh, "nói nhỏ" với mấy đưa bạn kế tôi:

- Tao không sợ! Tao làm thơ chớ bộ!

Rồi lần lần lớn lên, hết lục bát bước qua "song thất lục bát" mà điển hình ngày nay tôi vẫn còn nhớ:

Thuở trời đất nổi cơn gió bụi
Khách má hồng nhiều nổi truân chuyên
Xanh kia thăm thẳm từng trên
Vì ai gây dựng cho nên nổi này?

(Chinh Phụ Ngâm, Đặng Trần Côn)

Rồi đến "Thất ngôn tứ tuyệt" thì:

Mơ khách đường xa khách đường xa
Áo em trắng quá nhận không ra
Ở đây sương khói mờ nhân ảnh
Ai biết tình ai có mặn mà

Khi qua tới "Thất ngôn bát cú", tôi không bao giờ quên:

Bước tới đèo Ngang bóng xế tà
Cỏ cây chen đá lá chen hoa
Lom khom dưới núi tiều vài chú
Lác đác bên sông rợ mấy nhà

Nhớ nước đau lòng con quốc quốc
Thương nhà mỏi miệng cái gia gia
Dừng chân đứng lại trời non nước
Một mảnh tình riêng ta với ta
(Cảnh Đèo Ngang, Bà Huyện Thanh Quan)

Rồi tới hát nói với các văn hào xưa nhu Nguyễn Công Trứ, Cao Bá Quát, với nào là câu mưỡu, câu đối, câu gì gì đó không nhớ ra, nhưng mà cũng không quên:

Quân bất kiến, Hoàng hà chi thủy thiên thượng lai
Bôn lưu đáo hải bất phục hồi

rồi tới câu cuối cùng phải cố gằn giọng mà đọc:

Làm chi cho thiệt một đời!

"Chí làm trai" của Nguyễn Công Trứ cũng đáng lấy làm tâm đắc:

Vòng trời đất dọc ngang, ngang dọc
Nợ tang bồng vay trả, trả vay
Chí làm trai Nam Bắc Đông Tây
Cho phỉ chí vẫy vùng trong bốn bể"

Nhưng phải đợi qua đến thơ tự do, thơ mới, đến "mức" này thì thôi hết nói nổi: bài dài bài ngắn, câu ngắn câu dài, từ câu một hai chữ, cho đến câu chín mười chữ! Tình ơi là tình! Thơ ơi là thơ!

***

Không viết được câu thơ, thôi thì mượn thơ "người" để khóc duyên "ta":

Ta cũng tưởng chỉ hơi thương hơi nhớ
Những phút giây gặp gỡ trên đường đời...

Ngưng mà từ sau ngày gặp gỡ:

Ta cứ tưởng từ sau ngày đến đó
Không bao giờ rời bỏ đất Long Thanh
Nơi ta thấy tình yêu và ta đã
Trọn tình đầu trao hết cho tình nhân

Nhưng rồi:

Anh đi mãi, anh đi và chẳng biết
Còn hôm nào trở lại chốn này không?

Vì ta biết, cũng bởi:

Ta đã sang sông chung chuyến đò

dù chỉ một lần thôi, trên chuyến đò trần đưa hai đứa sang sông, thì:

Vui gì khi lỡ bước sang ngang

Cho nên nếu:

Em quyết không bao giờ thèm tưởng tới
Kẻ khi xưa em mong đợi ngày đêm

thì cũng phải, nhưng em biết đâu:

Bao nhiêu nỗi đau lòng dù quên lãng
Trăm năm ta còn ôm mối hận này

Đôi khi ta muốn gào lên:

Hởi thời gian! Vội đi làm quá khứ
Trở về đây và đem trả về đây...
Để trần gian chưa ai yêu đằm thắm
Bằng đôi ta, ngày ấy, đắm mê nhau

Nhưng thời gian tàn ác quá, đã đi qua không lại bao giờ nên ta chỉ mong em:

Đừng buồn thương, nhớ, tiếc, hay ngậm ngùi
Muôn việc thảy đều do nơi số kiếp

Và khi biết được:

Đời vạn đường riêng, vạn bến đò

Ta chỉ còn thầm nghĩ tới thôi:

Rồi một chiều xuân thắm
Say hạnh phúc lứa đôi
Vô tình em có nhớ
Đến người cũ xa xôi?